جبریه و جهمیه

جبر در اصطلاح علم فرق و مذاهب، به معناى نفى فعل اختيارى از انسان و انتساب همه افعال به خداست. شهرستانى ضمن بيان اين مطلب، جبريه – يعنى طرفداران عقيده جبر- را داراى اصنافى مى داند كه از آن جمله جبريه خالصه و جبريه متوسطه هستند. گروه نخست براى انسان هيچ گونه قدرت و عملى قائل نيستند و تمام افعال انسان را به خدا نسبت مى دهند. گروه دوم براى آدمى قدرتى را اثبات مى كنند اما قدرت را در فعل او مؤ ثر نمى دانند.
همان گونه كه قبلا گذشت اعتقاد به جبر قبل از اسلام نيز مطرح بوده است و حتى برخى مشركان مكه نيز چنين اعتقاداتى داشته اند. اما اينكه در ميان مسلمانان چه زمانى اين عقيده مطرح شده دقيقا روشن نيست. رساله اى از ابن عباس در دست است كه در آن جبريه اهل شام را مخاطب قرار مى دهد. بر طبق اين رساله، در زمان صحابه پيامبر گروهى به جبر اعتقاد داشته اند. چنين رساله اى از حسن بصرى نيز گزارش شده است كه جبريه اهل بصره را مخاطب ساخته است. بنابراين در قرن اول هجرى در عراق و شام گروه هايى با اعتقاد به نظريه جبر يافت مى شده اند.
قاضى عبدالجبار از استادش ابو على جبايى نقل مى كند كه نخستين كسى كه عقيده جبر را مطرح كرد معاويه بود.
در كتابهاى مذاهب و فرق، نخستين فرقه اى كه به نام جبريه ناميده شده اند، مرجئه جبريه هستند. از افراد متعددى به عنوان مرجئه جبريه نام برده شده است كه آرا و عقايد كلامى آنها در دست نيست. تنها فرد مهم و برجسته اى كه آراى او در دست است و به ارجأ و جبر معتقد است، جهم بن صفوان مى باشد. بغدادى مى گويد: گروهى از مرجئه كسانى هستند كه درباره ايمان، به ارجأ معتقدند و درباره اعمال، به جبر، همان گونه كه مذهب جهم بن صفوان چنين است. پس اين گروه از مرجئه از جمله جهميه هستند. البته ممكن است برخى از مرجئه جبريه كه آراى آنها در دست نيست عقايد جهميه را در غير از ارجأ و جبر نپذيرفته باشند.
شهرستانى در بحث از جبريه غير از جهميه، نجاريه و ضراريه را نيز مطرح مى كند، اما با بررسى آراى نجار و ضرار معلوم مى شود كه آنها قدرتى براى انسان تصوير مى كردند. بنابراين اگر آنها جبرى باشند، جبريه متوسطه قلمداد مى شوند؛ همان گونه كه پس از بررسى آراى اشعرى خواهيم ديد كه اشاعره نيز چنين وضعيتى دارند. بدين سان تنها گروهى كه مى تواند به عنوان جبريه محض و خالص معرفى شود، جهميه هستند.
جهميه به پيروان جهم بن صفوان سمرقندى (م ۱۲۸ ه.‍ق) گفته مى شود. جهم شاگرد جعد بن درهم (م ۱۲۴ ه.‍ق) بوده است و ظاهرا بسيارى از عقايد خويش از جمله عقيده جبر را از او گرفته است. نقل شده كه جعد بن درهم نيز عقايد خود را از يك يهودى اخذ كرده است. برخى جعد را فردى گمراه و ملحد دانسته اند كه به سبب عقايد كفر آميزش تحت تعقيب بنى اميه قرار گرفته است و سرانجام توسط خالد بن عبدالله القسرى دستگير و در عيد قربان، به عنوان قربانى سر بريده شد. گزارش ديگرى در دست است كه جعد در قيام يزيد بن مهلب ازدى عليه يزيد بن عبدالملك اموى شركت جسته است. بر طبق اين گزارش، احتمال اينكه كشته شدن جعد انگيزه سياسى داشته است، وجود دارد.
جهم بن صفوان نيز در قيام حارث بن سريج عليه نصر بن سيار حاكم خراسان شركت كرد و به دست سلم بن احوز مازنى در مرو به قتل رسيد. ظاهرا كشته شدن او به همين جهت بوده نه به دليل آراى مذهبى او. پس از اين مقدمه، هم اينك بايد به بررسى عقايد جهم و اصول فكرى جهميه بپردازيم.
۱. ارجأ: ايمان، تنها معرفت به خداست و كفر، تنها جهل به اوست. كسى كه خدا را بشناسد اما به زبان و گفتار خدا را انكار كند كافر نيست. بنابراين، اقرار و اعمال خارج از ايمان و متأخر از آن است. اين عقيده همان اعتقاد به ارجأ است.
۲. جبر: شهرستانى عقيده او در زمينه جبر چنين توصيف مى كند: انسان بر هيچ چيز قادر نيست و در افعالش مجبور است. او قدرت و اراده و اختيار ندارد. همان طور كه خداوند چيزهايى در جمادات خلق مى كند، افعالى را نيز در انسان خلق مى كند و نسبت دادن افعال به انسان مانند نسبت افعال به جمادات مجازى است، چنانكه مى گوييم: درخت ثمر داد، آب جارى شد، سنگ حركت كرد و خورشيد طلوع و غروب كرد. از سوى ديگر ثواب و عقاب نيز مانند خود افعال جبرى است، چنان كه تكليف نيز جبرى است.
۳. نفى صفات الهى: خداوند را نمى توان به صفتى توصيف كرد كه مخلوقات را مى توان به آنها وصف كرد. بنابراين نمى توان خدا را موجود، شىء، عالم و حى ناميد. خداوند را تنها با صفاتى چون قادر، فاعل و خالق كه مختص خداست مى توان توصيف كرد.
۴. خلق قرآن: كلام خدا حادث است و قديم نيست. بنابراين، قرآن كه كلام الهى است حادث و مخلوق مى باشد.
۵.حدوث علم الهى: علم خدا به امور حادث و مخلوق، حادث است.
۶.نفى رؤيت خدا: خداوند را حتى در روز قيامت نيز نمى توان ديد.
۷.فناى بهشت و جهنم: پس از آنكه بهشتيان و دوزخيان در بهشت يا جهنم وارد شدند و پاداش و عذاب ديدند، بهشت و جهنم از بين خواهند رفت.

 منبع: آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی

2 Comments on جبریه و جهمیه

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*